Pas sinds 1990 bestaat het stadsdeel Westerpark, maar al vanaf het eind van de 19e eeuw ontstonden de verschillende buurten: de Zeeheldenbuurt, de Spaarndammerbuurt, de Staatsliedenbuurt en de Hugo de Grootbuurt. Tot 1834 waren de gebieden waar zich nu buurten als de Zeehelden- en Spaarndammerbuurt bevinden nog buitendijks terrein. Na de aanleg van het Noordzeekanaal in 1876 kwam de Houthaven, ten noorden van de Tasmanstraat, tot stand. In die tijd werd ook het Westerkanaal aangelegd, een nieuw kanaal naar het IJ in het verlengde van de Singelgracht en de Kostverlorenvaart. Door de aanleg van nieuwe havens en het kanaal werd het gebied aantrekkelijk voor pakhuizen en industrie. Voor het landelijk gebied buiten de stadswallen kwam een ingrijpend verstedelijkingsproces op gang. De Westergasfabriek wordt gebouwd, er komen gebouwen voor de Gemeente Waterleidingen en een stroom van fabrieken, grote silo’s en pakhuizen vestigt zich hier.

Hiervoor waren arbeiders nodig die weer gehuisvest moesten worden. Met de aanleg van straten in de Zeeheldenbuurt en het zuidelijk deel van de Spaarndammerbuurt begon de geschiedenis van de woningbouw in Westerpark. De toen gebouwde woningen waren goedkope, door beleggers snel gebouwde woningen van lage kwaliteit: de zogenaamde revolutiebouw. Hier woonde een belangrijk deel van het proletariaat van Amsterdam. Slechts een beperkt deel van de woningen werd gebouwd door filantropische woningbouwverenigingen. Hier kwamen de iets beter betaalde arbeiders te wonen.

Om vanuit Amsterdam de verstedelijking beter te kunnen sturen werd de gemeente Sloten door Amsterdam geannexeerd. In 1896 ten dele, in 1921 helemaal. Voor een verdere en meer kwalitatieve ontwikkeling van de volkswoningbouw was de Woningwet van 1901 van groot belang: er werden veel strengere eisen aan de kwaliteit van de woningen gesteld en er kwam de mogelijkheid van financiële steun van het Rijk aan de gemeentelijke woningbouw. De bouw vond plaats door gecontroleerde woningbouwverenigingen. Pas vanaf 1909 had dit zijn uitwerking op de te bouwen woningen: er kwam veel aandacht voor licht en lucht en idealistische architecten besteedden veel aandacht aan de esthetiek van de architectuur. Om de arbeider te verheffen was een belangrijke plaats ingeruimd voor het uiterlijk van de gevel en gevelwand.

De mooiste woningbouw vond plaats in de Spaarndammerbuurt. We vinden hier verheffende staaltjes nog steeds zeer bezienswaardige architectuur in de stijl van de Amsterdamse School. Absoluut hoogtepunt is ‘Het Schip’ uit 1921 van Michel de Klerk. De Staatsliedenbuurt kwam in dezelfde tijd tot stand, maar voor het grootste deel bestond de woningbouw daar uit revolutiebouw. Een aantal blokken is echter wel door woningbouwverenigingen gebouwd.

De buurten veranderden tot de jaren zestig relatief weinig. In die jaren begon de overloop naar de nieuwe wijken in Amsterdam-West en overloopgemeenten als Purmerend. Mede hierdoor nam de verkrotting in bepaalde delen in hoog tempo toe. Stadsvernieuwing werd noodzaak. Na jaren met grote aanloopproblemen, waarin de grootschalig denkende gemeente en de bewoners lijnrecht tegenover elkaar stonden, kwamen de partijen uiteindelijk tot elkaar en konden nieuwbouw en renovatie in betrekkelijke harmonie tot stand komen.

Dit gold zelfs voor de Staatsliedenbuurt die in de jaren tachtig een groot krakersbolwerk was, waarin het bevoegde gezag zich nauwelijks staande kon houden. Vanaf het midden van de jaren tachtig werd de buurt in hoog tempo opgeknapt, vooral er meer geld beschikbaar kwam. In een aantal gekraakte scholen mogen de krakers met hun bedrijfjes blijven zitten en worden ze gelegaliseerd. Dit heeft grote invloed gehad op de levendigheid van de buurt. De creativiteit waarmee de krakers de buurt hebben verrijkt ging niet verloren.

De gevarieerdheid van het stadsdeel komt ook tot uiting in de tijdelijke studentenhuisvesting in de Houthaven met een drijvende broedplaats voor kunstenaars, een stadsstrand en een trendy restaurant in een oude pont, en in de bijzondere architectuur, zoals het woongebouw van MVRDV op de Silodam en de woongebouw de Meander in de Staatsliedenbuurt. Ook de Ecowijk op het vroegere Gemeente Water Leiding terrein en de omvorming van het terrein van de gasfabriek tot een cultuurpark maken Westerpark tot een gewild stadsdeel. Om Heijdra in één van zijn laatste zinnen van het boek te citeren: ‘Het is duidelijk dat het samenstel van oude, geïsoleerde volksbuurten rond het Westerpark veranderd is in één dynamische wijk met een internationale uitstraling’.

U kunt deze geschiedenis uitdiepen in het rijk geïllustreerde en goed gedocumenteerde boek van Heijdra.